Univerzitet u Banjaluci je osnovan 07.11.1975. godine. Tada se sastojao od pet fakulteta: Pravnog, Ekonomskog, Mašinskog, Tehnološkog i Elektrotehičkog i tri više škole: Pedagoške akademije i Više ekonomsko – komercijalne škole. 1978. godine je osnovan Medicinski fakultet, a nakon početka rata u Bosni i Hercegovini došlo je do formiranja sljedećih fakulteta: Poljoprivredni (1992.), Šumarski (1993), Filozofski fakultet (1993), Arhitektonsko građevniski fakultet (1995), Prirodno matematički fakultet (1996), te Akademija umjetnosti (1999). Postoji još i Visoka škola unutrašnjih poslova.

Univerzitet u Banjaluci tako danas ima trinaest fakulteta na kojima radi 195 profesora, 296 asistenata i 235 službenika. Na fakultetu trenutno studira 12.664 studenata (redovnih, vanrednih i stranih državljana). Do 2002. godine je bilo 10.775 diplomiranih studenata, 287 specijalista, 192 magistra i 102 doktora nauka. Nastavno osoblje je izdalo 3315 naučnih radova, 1200 stručnih radova, 345 kritika i 606 knjiga.

U upotrebi je oko 34.000 m2 prostora, što nikako nije dovoljno za rad svih fakulteta. Trenutno, četiri fakulteta nemaju riješen problem smještaja, pa koriste prostore drugih fakulteta. Nastava se odvija u neuslovnim i neprimjerenim prostorijama. Većina fakulteta se nalazi u kampusu koji je smješten na desnoj obali Vrbasa. Tu se nalaze i studentski domovi s restoranom, sportski tereni, studentski klubovi i univerzitetski računski centar. Van kampusa se nalaze šest fakulteta i unverzitetska biblioteka. Kritično stanje koje se tiče smještaja i učionica će se uskoro popraviti, jer je Univerzitet dobio bivšu kasarnu Vrbas. Preuređenje je u toku i sljedeća školska godina bi se mogla odvijati u civilizovanim uslovima.

Univerzitetom upravlja rektor i Savjet univerziteta. Na univerzitetu postoje prorektor za nastavu, prorektor za naučno-istraživački rad i student-prorektor. Nastavno vijeće univerziteta je najviši stručni organ. Univerzitet u Banjaluci je član EUA (Evropska univerzitetska asocijacija). U Banjaluci takođe postoje i tri privatna fakulteta za koje školarinu plaćaju isključivo studenti. Diplome sva tri fakulteta su međunarodno priznate, nastava se vrši najsavremenijim metodama, osoblje čini sve da ugodi studentu i da mu olakša rad i učenje, a kako i ne bi kad jedna godina ne nekoj od ovih privatnih škola košta oko 5500 KM.

Povelja banjalučkog Univerziteta - mentor Irfan Horozović

“... i grad taj na staroj zemlji, Banja Luka, bosanski mukli ljetopis do prvog pomena imena, gdje Krajina je nespokojna još jednu strasnu podigla vjeđu života, krvava Krajina, nemušta i zlatousta, podmladila plavet svojim starim okom, što grije dobronamjernika a saži­že uhodu i uljeza, oko što vidje i čelo drevno što pamti hum bezimeni i dodir ilirskih sjena, rimski put i Kastru, slavenske gradine, proplanak u prisnoj šumi: na njem stećak, dah sve budnijeg vremena, mostove, mahale i zadužbine, široki carski drum, gimnaziju, prosvjetitelja u tamnom vilajetu, za njim narodnog učitelja, pobunu pjesnika u magli i u mećavi ... taj grad na staroj zemlji, s ožiljcima od kuga, pohara i odmazdi, s baštinom trudna kamena, žuljevita dlana i lijepe riječi, vidje nevidljive ruke novostoljetnih nei­mara, u radu otežalu riječ, progonjenog crvenog profesora, njegovog velikog učenika, 1941, revoluciju, so­cijalizam, i poče se uzdizati osjećajući u nogama dijake svoje koji mu se vraćahu mišlju, strašću i djelom, i, izrastajući, zaljulja se u muk i krik - godina 1969: obezglavljeno vrijeme, jal i bijes, kaban ljetopis... oko što sve to vidje, što u trpnji i nedaći izrasta, sve jasnije i blistavije, okupano vječnozelenom planinskom česmom, grad taj što se ponovno rađa sam iz sebe, zakoračivši orijaški sa svojom teškom sjenom stoljeća, dubokom i mudrom u sjedinjenom krvotoku, priziva svoje bivše, sadašnje i buduće dijake, sanjare i kova­če, iz velikog dvorišta u predvorje nove škole...”

Naučno-istraživački rad

Putem programa istraživačkih i naučnih institucija obezbijeđena je primjena naučnih dostignuća, inovacija i drugih vidova stvaralaštva u svim segmentima razvoja grada. Ove institucije predstavljaju važnu kariku između visokoškolskih ustanova i privrede, a takođe i podsticajni faktor stvaralačkoj djelatnosti banjalučkih inovatora i pronalazača, među kojima su i inovatori afirmisani na svjetskom nivou.

Naučno-istraživačka djelatnost grada je veoma razuđena i brojni instituti apliciraju najnovije naučne domete u različite oblasti privređivanja i društvenog života (Institut za istoriju, Ekonomski institut, Poljoprivredni institut, Institut za zemljotresno inženjerstvo, Institut za ekonomiku i razvoj, Institut zaštite, Institut za ispitivanje materijala i konstrukcija, Institut za naučno-istraživački rad, razvoj i projektovanje, Centar za primjenu nauke u poljoprivredi).